Trochę historii

Spisy stanowią bezcenne źródło informacji o tym jacy jesteśmy, jak żyjemy i co zmieniło się w naszym życiu w ciągu minionej dekady. Są dorobkiem kulturowym i bezcennym dziedzictwem narodowym. Ich największą wartością jest ciągłość i porównywalność danych.

Pierwszych fragmentarycznych spisów ludności dokonywano już w starożytnym Egipcie, Persji i Chinach. Wykorzystywano je do celów podatkowych, wojskowych lub religijnych. W starożytnym Rzymie regularnie odbywały się spisy ludności dla celów podatkowych i militarnych – cenzusy, które od 443 p.n.e. co 5 lat przeprowadzali specjalni urzędnicy – cenzorzy. Nawet biblijne przekazy głoszą, że ze względu na zarządzony przez cezara Kwiryniusza „spis ludności w całym świecie”, Święta Rodzina musiała się stawić w miejscu urodzin Józefa, czyli w Betlejem, gdzie urodził się Jezus.

Pierwsze nowożytne spisy ludności przeprowadzano w krajach skandynawskich (np. w Szwecji w 1749 r.). W USA pierwszy spis odbył się w 1790 r., na ziemiach polskich w 1789 r., a w Rosji dopiero w 1897 r. Na początku XIX w. przeprowadzono też pierwsze spisy w Wielkiej Brytanii, Francji, Prusach i Austrii.

Pierwsze informacje liczbowe o ludności ziem polskich zaczęły się pojawiać już w średniowieczu m.in. w kronice Galla Anonima (ok. 1113-1116 r.) i bullach papieskich, a od XV w. także w księgach uposażeń biskupstw. Od XVI w. zaczęto wymieniać liczby mieszkańców w państwowych rejestrach podatkowych i lustracjach królewszczyzn, sporządzanych głównie dla celów fiskalnych i wojskowych. W okresie oświecenia – XVIII w. – kościelne spisy ludności przeprowadzane były przez biskupów.

Pierwszy spis ludności na ziemiach polskich był przeprowadzony na podstawie Konstytucji z 22 czerwca 1789 r. „Lustracya dymów i podanie ludności”, uzasadniającej przeprowadzenie spisu oraz formularza „Tabella ludności spisu 1789 r.”. Konstytucje uchwalił Sejm Czteroletni (1788–1792) na sesji 9 marca 1789 r. Dla uczczenia tego wydarzenia 9 marca jest świętem statystyki polskiej. Wyniki spisu z 1789 r. miały posłużyć do powzięcia uchwały w sprawie podatku przeznaczonego na pokrycie kosztów utrzymania stałej stutysięcznej armii. W spisie ujęto nie tylko liczbę ludności, ale także jej strukturę społeczno-zawodową. Chociaż spis ten, ze względu na jego charakter, nie objął stanów uprzywilejowanych, tj. szlachty i duchowieństwa, to jednak stał się podstawą szacunków obliczania zaludnienia Rzeczypospolitej końca XVIII w. przez dawnych i współczesnych historyków i statystyków. Inicjatorem uchwały Sejmu i autorem tabel statystycznych spisu 1789 r. oraz statystycznej metody wymiaru podatków na wojsko był poseł hrabia Fryderyk Józef Moszyński (1737–1818). Opracowania historyczno-demograficznego tego spisu dokonał w 2005 r. Kazimierz Latuch: Pierwszy spis domów i ludności Rzeczypospolitej Polskiej 1789 r.

W 1808 r. i 1810 r. przeprowadzono na terytorium Księstwa Warszawskiego dwa powszechne spisy ludności. Badano wówczas – stosując odrębne formularze dla miast i wsi – stan ludności i jej strukturę demograficzną (płeć, wiek), wyznanie, sytuację zawodową oraz liczbę domów. Spisy miały objąć wszystkich mieszkańców Księstwa Warszawskiego. Chodziło głównie o ustalenie liczby ludności zdolnej do poboru do armii napoleońskiej. Pominięto jednak, zwłaszcza w 1808 roku, znaczną część ludności. Dlatego wyniki spisów budzą zastrzeżenia zarówno co do liczby ludności, jak i jej struktury. W celu opracowania materiałów spisowych powołano w Warszawie w 1810 r. Biuro Statystyczne podległe Ministerstwu Spraw Wewnętrznych. Była to pierwsza centralna państwowa instytucja statystyczna na ziemiach polskich i jedna z pierwszych w Europie.

Historia Polski w liczbach

W zbiorach Centralnej Biblioteki Statystycznej znajduje się m.in. cenne cimelium autorstwa Józefa Kleczyńskiego z 1892 roku omawiające historię spisów ludności w Polsce.

W okresie zaborów ziemie polskie włączono w system spisów ludności państw zaborczych. Pierwsze wiarygodne wyniki spisów w zaborze pruskim uzyskiwano od 1840 r., a w zaborze austriackim od 1869 r. W zaborze rosyjskim jedyny spis ludności odbył się w 1897 r. Po odzyskaniu niepodległości w 1918 r. spis realizował Główny Urząd Statystyczny (GUS). Pomimo zawieruch historycznych (np. utrata całego majątku instytucji po II wojnie światowej) i trudności losowych (jak ostre zimy), GUS zawsze starał się dostarczyć wiarygodnych, rzetelnych, niezależnych oraz wysokiej jakości danych spisowych.

W monarchii austro-węgierskiej – w skład której wchodziła Galicja – powszechne spisy ludności przeprowadzano w latach: 1857, 1869, 1880, 1890, 1900, 1910, zawsze w dniu 31 grudnia. Wyniki powszechnych spisów ludności w Cesarstwie Austro-Węgierskim z lat 1890,1900 i 1910 z danymi dla Galicji opublikowano w wydanych w 1912 roku przez Biuro Centralnej Komisji Statystycznej w Wiedniu dwóch zeszytach Die Ergebnisse der Volkszählung vom 31.Dezember 1910. Rezultaty spisów ludności Galicji, które odbywały się w latach 1880, 1890, 1900 i 1910 drukowano w roczniku Ősterreichische Statistik i w Statystyce miasta Krakowa.

W państwie pruskim spisy ludności, w tym także ziem polskich pod zaborem pruskim prowadzono od 1816 r. do 1867 r. co trzy lata, następnie zaś od 1871 roku prowadzono spisy co 5 lat. Dane ze spisów ludności na ziemiach polskich z okresu zaborów posumowali w syntezie „Statystyka Polski” z 1915 r. Adam Krzyżanowski i Kazimierz Kumaniecki.

Spisy ludności w Królestwie Polskim w II połowie XIX w. przeprowadzane były z inicjatywy lokalnych władz administracyjnych. Różniły się one jednak znacznie organizacją ich przeprowadzania, zakresem tematycznym i metodami opracowywania wyników. Nie były to jednak spisy powszechne i nie odpowiadały normom zalecanym przez uchwały Międzynarodowego Instytutu Statystycznego. W Cesarstwie Rosyjskim i Królestwie Polskim spis ludności zamierzano przeprowadzić już w latach siedemdziesiątych XIX w., jednak trudności finansowe i organizacyjne uniemożliwiły jego realizację. Pierwszy powszechny spis ludności przeprowadzono jednocześnie w Cesarstwie Rosyjskim i Królestwie Polskim dopiero 9 lutego 1897 r. Był to jedyny spis powszechny dokonany w Królestwie Polskim aż do 1914 r. Wyniki tego spisu opublikowano w skali powiatów i miast, dla każdej z dziesięciu guberni Królestwa Polskiego oraz odrębnie dla miasta Warszawy. W 1905 r. wydano publikację „Naselennyje mesta Rossijskoj Imperii” z wynikami pierwszego powszechnego spisu ludności Królestwa Polskiego 1897 roku.

Pierwszy powszechny spis ludności oparty na nowoczesnych zasadach przeprowadzono w niepodległej Polsce w 1921 r., jednak nie objął on Górnego Śląska, Wileńszczyzny i miejscowości, które nie zostały ostatecznie przyznane Polsce. Drugi powszechny spis ludności odbył się 1931 r. Spisy z lat 1921 i 1931 stały się okazją do integracji obywateli wokół odrodzonego państwa i służyły do zaplanowania budżetu na odbudowę wolnej Polski.

Pierwszy powszechny spis ludności w odrodzonej Polsce został przeprowadzony w 1921 roku według stanu o północy 30 września na dzień 1 października 1921 r. Nie zakończyła się jeszcze wówczas masowa repatriacja ludności; trwały także ogromne wewnętrzne migracje w kraju. Nie było definitywnie ustalonych granic państwa polskiego i dlatego np. część Wileńszczyzny i Górnego Śląska nie została objęta spisem. Potrzeby państwa polskiego przystępującego do odbudowy zintegrowanego organizmu społeczno-gospodarczego kraju po 123-letniej niewoli zdecydowały o tak szybkiej decyzji przeprowadzenia spisu. Imponuje do dnia dzisiejszego zakres tematyczny pierwszego spisu ludności. Jak dotychczas był to jedyny spis powszechny w historii Polski, w którym jednocześnie badano narodowość i wyznanie, a wyniki opublikowano dla każdej, nawet najmniejszej, miejscowości w odrębnych tomach dla każdego województwa. Wyniki spisu ludności 1921 roku opublikowano w 29 tomach obejmujących łącznie 6 mln informacji. Większość publikacji ukazała się 5 do 7 lat po spisie. Większość publikacji ze spisu 1921 roku wydano w polsko-francuskiej wersji językowej.

Przykładowe publikacje:

Pierwszy Powszechnych Spis Rzeczypospolitej Polskiej Pierwszy Powszechnych Spis Rzeczypospolitej Polskiej - województwo Lubelskie Pierwszy Powszechnych Spis Rzeczypospolitej Polskiej - formularz i instrukcje spisowe Analiza Wyników Spisu Mieszkań z 30 IX 1921

Podczas II powszechnego spisu ludności 1931 roku, podobnie jak w spisie 1921 roku, badano ludność ze względu na wyznanie i język ojczysty. Podstawowe opracowanie po spisie powszechnym ludności 1931 roku obejmowało zagadnienia mieszkań, gospodarstw domowych, ludności i stosunków zawodowych i zostało wydane dla wszystkich województw i największych miast Polski ( Warszawa, Kraków, Lwów, Wilno, Poznań i Łódź).

http://statlibr.stat.gov.pl/exlibris/aleph/a22_1/apache_media/CPCSQBMLUTKY85SF12DRMVA51UYU8V.pdf http://statlibr.stat.gov.pl/exlibris/aleph/a22_1/apache_media/D2UYXD6MLBJBRQTBQYKVY9MF4NMD7F.pdf http://statlibr.stat.gov.pl/exlibris/aleph/a22_1/apache_media/9J23TJCH1YC67FKGFQ45EC1E98D38F.pdf http://statlibr.stat.gov.pl/exlibris/aleph/a22_1/apache_media/925BD4QMPVE4BSRQ3I1ST2RX3AFEDF.pdf http://statlibr.stat.gov.pl/exlibris/aleph/a22_1/apache_media/U1A3CJNPG56ESE3IQFVA48SIVN1G98.pdf http://statlibr.stat.gov.pl/exlibris/aleph/a22_1/apache_media/VCFLIP7QTUQFYVR69SGQQGB1Q9XIKP.pdf

1 marca 1943 roku na terenie Generalnego Gubernatorstwa odbył się spis ludności. Instrukcja dla komisarzy spisowych została wydana przez okupacyjne władze niemieckie w języku polskim. W zbiorach Centralnej Biblioteki Statystycznej zachowała się publikacja wydana po spisie ludności z 1 marca 1943 roku przeprowadzonym na terytorium Generalnego Gubernatorstwa przez okupacyjne władze niemieckie.

Po II wojnie światowej, już 15 maja 1945 r., przeprowadzono spis ludności Warszawy, a w 1946 r. powszechny spis ludności. Nie był on jednak imienny a sumaryczny, gdyż jego celem było zdobycie ramowych informacji na temat ludności zamieszkującej Polskę po spustoszeniach wojennych.

Powszechnych Sumaryczny Spis Ludności

Kolejne spisy były przeprowadzane w Polsce mniej więcej co 10 lat (1950, 1960, 1970, 1978, 1988, 2002, 2011). Stopniowo rozszerzany był ich zakres tematyczny. Dodawano nowe pytania do formularzy, a do promocji spisów włączono środki masowego przekazu (radio, prasę, telewizję). Z biegiem lat wprowadzano coraz to nowocześniejsze metody realizacji spisów i opracowania wyników.

Wyniki spisów powszechnych 1950, 1960, 1970 i 1978 są dostępne w całości w bibliotece cyfrowej CBS i w opracowaniach typu „Polska 1918-2018” , „Tematyka i organizacja spisów powszechnych w Polsce” wydanych przez GUS.

W pełni nowoczesne spisy ludności odbyły się w latach 2002 i 2011.

Spis ludności 2002 obejmował osoby stale zamieszkałe na obszarze Polski, bez względu na fakt czy osoby te przebywały w kraju w czasie spisu, czy też były za granicą oraz osoby przebywające czasowo. Spis był przeprowadzony w mieszkaniach oraz w innych zamieszkanych pomieszczeniach prowizorycznych oraz obiektach zbiorowego zamieszkania. Spis ludności i mieszkań 2002 był pierwszym pełnym spisem po głębokich przeobrażeniach społeczno - gospodarczych i ustrojowych, jakie miały miejsce w latach dziewięćdziesiątych. Przeobrażenia te spowodowały zmiany w dotychczasowych procesach demograficznych oraz głębokie przemiany struktury społeczno - zawodowej ludności, w tym pojawienie się nowych zjawisk, nieznanych wcześniej na taką skalę, takich jak: bezrobocie, bezdomność, imigracja cudzoziemców do Polski oraz nasilenie się krótkookresowych migracji zagranicznych Polaków, nowe formy własności mieszkań.

Ludność. Stan i struktura demograficzno-społeczna - NSP 2002

Narodowy Spis Ludności i Mieszkań (NSP 2011) został przeprowadzony na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej w dniach od 1 kwietnia do 30 czerwca 2011 r., według stanu na dzień 31 marca 2011 r., godz. 24.00. W ramach spisu zebrano dane obejmujące: terytorialną, demograficzną, ekonomiczną i edukacyjną charakterystykę osób; migracje wewnętrzne i zagraniczne; charakterystykę etniczno–kulturową; niepełnosprawność; skład i strukturę gospodarstw domowych; wzajemne relacje członków gospodarstwa domowego; rodziny oraz charakterystykę mieszkań i budynków. Spis ludności i mieszkań 2011 został realizowany metodą mieszaną tj. z wykorzystaniem systemów informacyjnych administracji publicznej oraz danych zebranych w badaniu pełnym i reprezentacyjnym. Spis 2011 r. był wyjątkowy, zarówno ze względu na zastosowaną metodykę zbierania danych, jak i z uwagi na fakt, że był to pierwszy spis powszechny ludności i mieszkań realizowany od czasu przystąpienia naszego kraju do Unii Europejskiej.

Narodowy Spis Powszechny Ludności i Mieszkań 2011. Raport z wyników

Dziś głównym zadaniem spisów jest uzyskanie demograficzno-społecznej fotografii społeczeństwa. Wyniki spisów stanowią podstawę do podejmowania decyzji zarówno w skali kraju, jak i na poziomie lokalnym. I po to właśnie zbieramy dane o ludności: jej wykształceniu, aktywności zawodowej, źródłach utrzymania, migracji, obywatelstwie, narodowości, wyznaniu, stopniu niepełnosprawności, a nawet warunkach mieszkaniowych.

Copyright © 2019 Główny Urząd Statystyczny